II. Kiros

II. Kiros (Eski Farsça: 𐎤𐎢𐎽𐎢𐏁 Kūruš; y. MÖ 600–530 ), yaygın olarak Büyük Kiros olarak bilinir ve Ahameniş İmparatorluğu'nun kurucusudur. Persis kökenli olan Kiros, Med İmparatorluğu'nu yenerek ve Antik Yakın Doğu'nun önceki tüm uygarlıklarını bir araya getirerek Ahameniş Hanedanı'nı iktidara taşımıştır. Kurduğu imparatorluk, kısa sürede geniş bir coğrafyaya yayılmış; Batı Asya'nın büyük bölümünü ve Orta Asya'nın önemli kesimlerini fethederek, döneminin insanlık tarihindeki en büyük siyasi yapılarından birini oluşturmuştur. Ahameniş İmparatorluğu, en geniş topraklarına Büyük Darius döneminde ulaşmıştır; onun yönetimi, batıda Güneydoğu Avrupa'dan, doğuda ise İndus Vadisi'ne kadar uzanıyordu.

Hayatı ve Kariyeri

Kiros, Med İmparatorluğu'nu fethettikten sonra Lidya'yı, ardından da Yeni Babil İmparatorluğu'nu ele geçirdi. Ayrıca, "istisnasız her milleti boyunduruk altına aldığı" ifade edilen büyük bir askerî sefer düzenledi; Kiros'un, MÖ 530 yılının Aralık ayında Seyhun Nehri boyunca göçebe bir Doğu İran kabile konfederasyonu olan Massagetler ile yaptığı savaşta hayatını kaybettiği öne sürülmüştür. Ancak Atinalı tarihçi Ksenofon, Kiros'un savaşta ölmediğini, bunun yerine Ahamenişlerin tören başkenti olan Pasargad'a döndüğünü ileri sürmüştür. Kiros'un ardından oğlu II. Kambises tahta geçti. Kısa süren hükümdarlığı döneminde Kuzey Afrika'ya seferler düzenleyerek Mısır, Nübye ve Sirenayka bölgelerini fethetti.

Yunanlar tarafından Yaşlı Kiros (Grekçe: Κῦρος ὁ Πρεσβύτερος; Kŷros ho Presbýteros) olarak biliniyordu. Kiros, fethettiği topraklarda yaşayan halkların geleneklerine ve dinlerine gösterdiği saygı nedeniyle dönemin yazarları arasında büyük ün kazanmıştır. Perslerin Babil'i fethinden sonra, Yahudilerin Babil Sürgünü'nü sona erdirip Yehuda Krallığı'na dönmelerini teşvik eden bir ferman yayımlamıştır. Adı İbranice İncil'de de geçer ve Siyon'a dönüş olarak bilinen, Yahudilerin İsrail topraklarına geri göçünü kolaylaştırmadaki rolü sayesinde Yahudilik üzerinde kalıcı bir miras bırakmıştır. Kiros'un Yehud Medinata'yı kurmasının ardından bölgenin yönetimini ele almış ve Babil kuşatmasında yıkılan Kudüs Tapınağı'nın yeniden inşasını sağlamıştır. Yeşaya Kitabı'na göre Kiros, kutsal metinlerde tarif edilen mesih görevini yerine getirmek üzere Yehova tarafından meshedilmiştir. Bu yönüyle, İncil'de bu derece yüceltilen tek Yahudi olmayan kişidir.

Kiros, Doğu ve Batı dünyalarının gelenekleri üzerindeki etkisinin yanı sıra, insan hakları, siyaset ve askeri strateji alanlarındaki başarılarıyla da tanınır. Başkentte, hem hükümdarların hem de halkın yararına çalışan satrapları denetlemek üzere merkezi bir yönetim sistemi kurulmasında önemli bir rol oynamıştır. Ahameniş İmparatorluğu'nun antik dünyadaki itibarı, Atina'daki üst sınıf Yunanların Pers yöneticilerinin kültürüne ait bazı unsurları benimsemesine kadar ulaşmıştır. İlk Pers İmparatorluğu'nun kurucusu olarak Kiros, İran ulusunun kimliğinin şekillenmesinde de belirleyici olmuştur. Ahameniş İmparatorluğu, Zerdüştlük ideallerinin Çin'e kadar yayılmasında etkili bir araç olmuştur. Kiros, günümüzde hâlâ İran'da kültürel bir figür olarak görülmekte; Pasargad'daki mezarı her yıl milyonlarca kişi tarafından ziyaret edilmektedir.